Dwa lata rządu z perspektywy przedsiębiorców

Dwa lata temu zarówno rząd, jak i eksperci Lewiatana uznawali, że priorytetami w gospodarce i polityce społecznej są: zwiększenie aktywności zawodowej Polaków oraz modernizacja gospodarki i wzrost jej produktywności, która obecnie sięga 63% średniej w UE. Wybór takich właśnie celów oznaczał przełom w sposobie myślenia rządzących o rozwiązywaniu ważnych dla Polski i Polaków problemów, bo oznaczał leczenie przyczyn, a nie tylko objawów. Dobra koniunktura gospodarcza dawała podstawy do optymistycznych prognoz i planów.

W połowie kadencji rządu, czas na podsumowanie realizacji szczegółowych zadań wynikających z tych priorytetów z perspektywy przedsiębiorców.

Ograniczenie świadczeń społecznych, które osłabiają motywację do pracy i najbardziej obciążają podatników – zadanie realizowane lepiej niż przez poprzednie rządy, ale zbyt wolno w stosunku do potrzeb. Biorąc pod uwagę społeczny opór wobec ograniczania przywilejów i zaniechania poprzedników, dotychczasowy bilans obecnego rządu w realizacji tego zadania oceniamy pozytywnie.
Wprowadzając ustawę o emeryturach pomostowych rząd znacząco ograniczył grono osób uprawnionych do wczesnych emerytur, czego nie miały odwagi zrobić rządy SLD i PiS. Jednocześnie jednak nie zostały ograniczone nadmierne przywileje emerytalne rolników, górników, pracowników służb mundurowych oraz możliwości korzystania ze świadczeń przedemerytalnych i rent rodzinnych. Nie został też podniesiony wiek emerytalny kobiet. Ciągle nie ma zgody politycznej na tak zasadnicze zmiany, co utrudnia niezbędne reformy.

Zmniejszenie subsydiowania niskorentownych sektorów gospodarki – zadanie niezrealizowane.
Pod presją UE rząd ograniczył subsydiowanie trwale nierentownych przedsiębiorstw, ale nie ograniczył transferów do rolnictwa i górnictwa, które ze względu na ogromną skalę obniżają znacznie efektywność alokacji kapitału i pracy. Utrzymywanie przywilejów emerytalnych rolników i górników oznacza ukryty transfer pieniędzy publicznych do tych dwóch niskorentownych sektorów gospodarki.
Przyjęte przez rząd zmiany w emeryturach rolniczych mają stworzyć wrażenie, że rozpoczynamy ich reformę, ale w rzeczywistości dotacje do emerytur rolników nie ulegną zmniejszeniu i nadal będą hamowały proces przechodzenia osób pracujących w rolnictwie do innych, wyżej produktywnych sektorów.

Dopasowanie edukacji do potrzeb gospodarki – zadanie realizowane, ale zbyt wolno. Wprowadzono stypendia dla studentów zamawianych kierunków. Nowelizacja ustawy o systemie oświaty umożliwia zatrudnianie praktyków z przedsiębiorstw do prowadzenia zajęć w szkołach zawodowych. Zmiana podstaw programowych w szkołach stawia nacisk na rozwój myślenia matematycznego i praktyczne umiejętności korzystania z wiedzy. Przygotowany projekt reformy kształcenia zawodowego wprowadza nowe podejście do klasyfikacji zawodów i poszerza praktyki w przemyśle dla nauczycieli, co pozwoli zbliżyć kształcenie zawodowe do potrzeb pracodawców.
Jednocześnie nadal przy rozdziale pieniędzy uwzględnia się bardziej status własnościowy szkoły, a nie jakość i kierunki kształcenia. Nie utworzono systemu monitorowania i prognozowania potrzeb rynku pracy.

Zwiększenie efektywności pośrednictwa pracy – zadanie realizowane, ale zbyt wolno. Rząd umożliwił szersze zaangażowanie agencji pracy tymczasowej w aktywizację osób bezrobotnych. Nie wprowadził jednak kompleksowych rozwiązań, które umożliwiałyby zlecanie części pracy urzędów pracy wyspecjalizowanym firmom prywatnym. Efektem jest niedostateczna współpraca państwowych urzędów pracy z prywatnymi agencjami zatrudnienia przy aktywizacji bezrobotnych.

Koncentracja przestrzenna ludności i przemysłu – zadanie realizowane w niewielkim zakresie. Dla usprawnienia rynku pracy i ułatwienia kojarzenia pracowników z pracodawcami rząd powinien wspierać przenoszenie się ludności ze wsi do miast i z małych miast do dużych aglomeracji. Tymczasem subsydiowanie rolnictwa hamuje proces przechodzenia z rolnictwa do wyżej rentownych sektorów gospodarki i przepływ ludności ze wsi do miast. Została przygotowana, ale nieuchwalona, nowelizacja ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, która powinna powstrzymać negatywne zjawiska rozpraszania zabudowy, obudowywania dróg, itp.
Rząd nie odważył się dokonać racjonalizacji podatku od nieruchomości, który w obecnym kształcie zniechęca do inwestowania i utrudnia efektywne zagospodarowanie przestrzeni.

Rozbudowa i modernizacja sieci transportowej – zadanie realizowane lepiej niż przez poprzednie rządy, ale zbyt wolno. Uporządkowano regulacje dotyczące budowy dróg i przyspieszono budowę autostrad. W budżetach 2009 i 2010 uległy jednak zmniejszeniu wydatki na rozbudowę i konserwację dróg krajowych, co oznacza, że wydatki socjalne wypierają wydatki inwestycyjne. Zbyt wolna restrukturyzacja PKP hamuje modernizację sieci kolejowej i rozwój usług kolejowych.
System zamówień publicznych, mający kluczowe znaczenie dla racjonalnego wykorzystania publicznych pieniędzy, ewoluuje w niewłaściwym kierunku: priorytetem jest skrócenie czasu wyboru wykonawcy, a nie wybór optymalnego rozwiązania i wykonawcy.

Efektywne wykorzystanie pomocy z UE – zadanie realizowane dobrze. Efektywności wykorzystywania środków UE sprzyjają działania MRR: weryfikacja kryteriów wyboru projektów, systematyczna analiza barier, modyfikacja zasad zabezpieczeń i wprowadzenie zaliczek dla przedsiębiorców, zwiększenie elastyczności programów centralnych. Barierą jest brak długoletnich (do 2013 roku) prognoz wdrażania wsparcia dla przedsiębiorców, niski poziom zaawansowania wybranych projektów indywidualnych i kluczowych. Realizowany jest plan wydatkowania funduszy w 2009 roku.
Nadal zbyt długo trwa ocena wniosków, podpisywanie umów, rozliczanie umów w niektórych instytucjach i programach regionalnych. W niektórych regionach (RPO) zbyt niski jest poziom realizacji planów wydatkowania.

Dokończenie prywatyzacji – zadanie realizowane lepiej niż przez poprzednie rządy, jednak zbyt wolno. Rząd przygotował wieloletni program (nie tak ambitny jak oczekiwaliśmy, ale znacznie lepszy niż program rządu PiS), realizuje go jednak zbyt wolno.
Niska produktywność i niskie inwestycje należących do państwa przedsiębiorstw hamują wzrost całej gospodarki. Dodatkowo istnienie państwowych przedsiębiorstw zakłóca funkcjonowanie rynków np. energetycznego czy kolejowego, których państwo jest jednocześnie właścicielem i regulatorem, czyli graczem i sędzią.

Usprawnienie funkcjonowania rynku kapitałowego – zadanie niezrealizowane. Zapowiadana racjonalizacja funkcjonowania OFE nie została zrealizowana. Nowelizacja ustawy o OFE ograniczyła się do obniżenia opłat pobieranych przez towarzystwa emerytalne i nie wpłynie znacząco na wzrost emerytur. Nie poszerzono bowiem możliwości inwestowania oszczędności gromadzonych w OFE, nie wprowadzono mechanizmu skłaniającego OFE do intensywniejszej konkurencji, nie wprowadzono funduszy o zróżnicowanym poziomie ryzyka, dostosowanym do wieku ubezpieczonego.
Propozycje zwiększenia części składki emerytalnej przekazywanej do ZUS i zmniejszenia części przekazywanej do OFE podważają zaufanie do systemu emerytalnego i osłabiają motywację do płacenia składek. Ich realizacja miałaby negatywny wpływ na nasz rynek kapitałowy.
Rząd nie wdrożył dyrektywy MiFID, która umożliwiłaby zwiększenie gamy instrumentów finansowych i jednocześnie ograniczyła możliwość oferowania ryzykownych instrumentów klientom, którzy nie potrafią ich ocenić (przykład stanowią opcje walutowe).

Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego – zadanie realizowane w niewielkim stopniu i zbyt wolno. Dla zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego naszego kraju niezbędne jest znaczące zwiększenie inwestycji w wytwarzanie i przesył energii. Kryzys gospodarczy spowodował chwilowe zmniejszenie zapotrzebowania na energię, ale za kilka lat możemy boleśnie odczuć jej niedobór. Prywatyzacja i restrukturyzacja państwowego sektora elektroenergetycznego i węglowego, niezbędna dla zwiększenia jego efektywności i inwestycji, przebiega zdecydowanie zbyt wolno.
Niejasne zasady kształtowania cen węgla i energii dla gospodarstw domowych oraz niepewność co do rozdziału i kosztów emisji CO2 w przyszłości powstrzymuje przed inwestowaniem również prywatne przedsiębiorstwa energetyczne.

Zmniejszenie kosztów biurokracji – zadanie realizowane lepiej niż przez poprzednie rządy, ale zbyt wolno. Rząd ma sukcesy w tym obszarze. Dwukrotnie znowelizowana została ustawa o VAT, co ułatwia obsługę tego podatku. Nowelizacja ordynacji podatkowej zniosła zasadę natychmiastowej wykonalności decyzji pierwszej instancji. Uchwalono nową ustawę o partnerstwie publiczno-prywatnym, która racjonalizuje jego zasady. Podniesiono próg obowiązku prowadzenia pełnej księgowości. Uporządkowano zasady zawieszania działalności gospodarczej. Uproszczono zasady przekazywania ZUS RMUA pracownikom. Uproszczono zasady przechowywania dokumentów finansowych. Ograniczono z czterech do jednej w roku liczbę waloryzacji składek ubezpieczeniowych osób prowadzących działalność gospodarczą. Przyjęto przepisy o upadłości konsumenckiej, która wprowadziła możliwość upadłości osoby fizycznej nie będącej przedsiębiorcą. Umożliwiono określanie zobowiązań pieniężnych na obszarze Polski w innych walutach niż złoty. Skrócono listę spółek, w których Skarb Państwa dysponuje tzw. złotą akcją. Uchylono tzw. podatek Religi czyli dodatek do składki ubezpieczenia OC.
Projekt nowelizacji ustawy o wspieraniu działalności innowacyjnej przygotowany przez Ministerstwo Gospodarki ułatwi korzystanie z kredytu technologicznego i uzyskanie premii technologicznej.

Mimo obietnic nie nastąpiło uproszczenie przepisów ustaw o PIT i CIT, faktyczne uproszczenie i skrócenie procesu rejestracji firm, uproszczenie i ujednolicenie obowiązków sprawozdawczych w zakresie ochrony środowiska, konsolidacja organów kontrolnych i zmniejszenie uciążliwości kontroli.

Rząd przygotował projekt ustawy o pozwach grupowych, bez przeprowadzenia rzetelnej oceny wpływu tej regulacji na gospodarkę, budżet państwa, przedsiębiorców oraz rynek pracy.

Usprawnienie sądownictwa – zadanie realizowane zbyt wolno. Wyjątkowa w naszym kraju przewlekłość postępowań sądowych i egzekucji komorniczej rodzi poczucie bezkarności i zwiększa skłonność do nieuczciwych zachowań, a tym samym zwiększa ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej. Od 2010 roku elektroniczne postępowanie upominawcze umożliwi rezygnację z prowadzenia akt papierowych. Koncepcja e-sądu przewiduje, że czynności sądu, referendarza i przewodniczącego w elektronicznym postępowaniu upominawczym utrwalane będą wyłącznie w systemie teleinformatycznym.
Polskie sądy wymagają jednak znacznie więcej zmian organizacyjnych, aby ograniczyć przewlekłość postępowań. Postępy w tym zakresie oceniamy jako niezadowalające.

Usprawnienie systemu stanowienia prawa – zadanie niezrealizowane. Przyczyny niskiej jakości stanowionego prawa to przede wszystkim brak ocen skutków wdrażanych regulacji oraz niedostateczne konsultowanie projektów ustaw z zainteresowanymi. W obu kwestiach nie nastąpiła odczuwalna poprawa. Oceny skutków regulacji są powierzchowne i dotyczą jedynie skutków dla budżetu, pomijając wpływ nowych regulacji na funkcjonowanie przedsiębiorstw. Konsultacje mają najczęściej charakter formalny i ekspresowe tempo.

Wejście do strefy euro – zadanie odłożone. Nie można czynić rządowi zarzutu w związku z wycofaniem się z ogłoszonej daty przyjęcia euro pod wpływem całkowicie zmienionych przez ogólnoświatowy kryzys realiów ekonomicznych. Oczekujemy jednak, że rząd przedstawi wiarygodny plan równoważenia finansów publicznych i spełnienia warunków przystąpienia do strefy Euro.

Działania antykryzysowe – zadanie realizowane adekwatnie do sytuacji i możliwości. Doraźne działania antykryzysowe rządu uznajemy generalnie za adekwatne do sytuacji i możliwości. Teraz najpilniejszą potrzebą staje się budowa wiarygodnej średnioterminowej perspektywy stabilizacji finansów publicznych.
Reakcja rządu, we współpracy z NBP, BFG i KNF na destabilizację światowego rynku finansowego w ostatnim kwartale 2008 roku była właściwa – ustabilizowała pozycję polskiego systemu bankowego, zapewniając mu dostateczną płynność. Także kontrowersyjny problem opcji walutowych znalazł rozwiązanie w zgodzie z zasadami państwa prawa. Nadal jednak ciągle nie jest uchwalona ustawa o rekapitalizacji instytucji finansowych.

Szybciej natomiast powinny być wdrożone działania mające pomóc przedsiębiorcom w sytuacji ograniczenia dostępu do kredytu i znaczącego spadku zamówień: poszerzenie możliwości korzystania z poręczeń i gwarancji skarbu państwa oraz umożliwienie elastyczniejszego organizowania czasu pracy przez dwa lata, choć to ostatnie opóźnienie to także efekt zbyt długich negocjacji w Komisji Trójstronnej. Prowadzenie dialogu w sprawie ustawy o pomocy dla pracodawców i podtrzymania zatrudnienia w czasach kryzysu to jedno z ważnych dokonań tego rządu.

Pozytywnie oceniamy sposób przeprowadzenia nowelizacji budżetu 2009, niezbędnej ze względu na gwałtowne pogorszenie koniunktury gospodarczej.

Obecnie największe zagrożenie dla gospodarki stanowi pogłębiająca się nierównowaga finansów publicznych. Złudna jest nadzieja, że wyjście z dużego deficytu będzie możliwe tylko dzięki większej dynamice wzrostu gospodarczego, bez znaczącego ograniczenia wydatków publicznych.

Wizja rozwoju Polski – zadanie realizowane dobrze. W przeciwieństwie do wielu poprzedników, rząd tworzy dokumenty strategiczne, które mają konsolidować wiele strategii branżowych, regionalnych, społecznych i próbuje organizować wokół tych dokumentów debatę społeczną. Raport o kapitale intelektualnym Polski, raport „Polska 2030” to dobre punkty wyjścia, by oderwać się wreszcie, mimo wielu bieżących kłopotów, od perspektywy kadencji jednego rządu. Wybór priorytetów rozwojowych na więcej niż 4 -8 lat to dziś, z punktu widzenia funkcjonowania całego państwa, w tym także przedsiębiorców, sprawa kluczowa. Ważne, by sprawy bieżące tej dyskusji nie ograniczyły.

Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan